Jesienna chandra to obniżony nastrój w ciemnych miesiącach: mniej energii, więcej snu, ochota na słodkie i niechęć do wychodzenia z domu. Zwykle jest przejściowa i niegroźna. Pod koniec października słońce w Szczecinie zachodzi przed 17:00, a po zmianie czasu robi się ciemno jeszcze wcześniej, więc wiele osób czuje to samo w tym samym czasie. Czasem jednak pod hasłem „chandra” kryje się depresja sezonowa, którą trzeba leczyć.
Jesienna chandra a depresja sezonowa
Jesienna chandra to potoczna nazwa obniżonego nastroju jesienią i zimą. Jesteś bardziej zmęczony i mniej Ci się chce, ale funkcjonujesz: chodzisz do pracy, spotykasz się z ludźmi, cieszą Cię rzeczy, które zwykle cieszą. Dobry weekend czy słoneczny dzień wyraźnie poprawiają samopoczucie.
Depresja sezonowa (w klasyfikacjach: depresja o wzorcu sezonowym, ang. seasonal affective disorder, SAD) jest chorobą. Wraca co roku o tej samej porze, zwykle jesienią i zimą, i ustępuje wiosną. Objawy są takie jak w depresji, często z typowym „zimowym” zestawem: dużo snu, wzmożony apetyt, zwłaszcza na węglowodany, przybieranie na wadze, ciężkość ciała.
Kiedy iść do lekarza lub psychologa
Umów się do lekarza rodzinnego, psychiatry (w Polsce nie potrzeba skierowania) lub psychologa, jeśli:
- obniżony nastrój trwa dłużej niż dwa tygodnie, prawie codziennie, przez większą część dnia;
- przestało Cię cieszyć to, co zwykle cieszy;
- wyraźnie zmienił się sen lub apetyt, w którąkolwiek stronę;
- trudno Ci pracować, uczyć się, zajmować domem;
- pojawia się poczucie beznadziei, winy, bezwartościowości;
- myślisz o tym, że lepiej byłoby nie żyć.
Jeśli masz myśli samobójcze albo martwisz się o kogoś bliskiego, zadzwoń pod bezpłatny Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123 (dla dorosłych; godziny dyżuru i czat sprawdzisz na 116sos.pl). W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Sposoby opisane niżej pomagają przy chandrze i mogą wspierać leczenie depresji, ale go nie zastępują.
Co pomaga na jesienną chandrę: światło, najlepiej rano
Jesienny spadek nastroju wiąże się przede wszystkim z brakiem światła, które ustawia zegar biologiczny. Dlatego poranne światło dzienne działa lepiej niż to samo światło po południu. Nawet w pochmurny dzień na zewnątrz jest go wielokrotnie więcej niż w mieszkaniu.
- 20–30 minut na zewnątrz w ciągu pierwszych godzin po przebudzeniu. Spacer do pracy zamiast tramwaju, kawa na balkonie, przerwa o 11:00 zamiast o 15:00.
- Biurko przy oknie, zwłaszcza przy pracy zdalnej.
- Lampa do światłoterapii. Standardem są lampy dające 10 000 luksów w odległości podanej przez producenta, używane zwykle 20–30 minut rano. Działanie tej metody w depresji sezonowej jest dobrze udokumentowane: w metaanalizie przygotowanej dla Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Golden i wsp., 2005, American Journal of Psychiatry) efekt światłoterapii w SAD był porównywalny z efektem leków przeciwdepresyjnych w typowych badaniach. Autorzy zaznaczyli przy tym, że wiele badań nad światłem ma słabą metodologię.
Z lampą trzeba uważać, jeśli masz choroby oczu (np. siatkówki), przyjmujesz leki zwiększające wrażliwość na światło albo chorujesz na chorobę afektywną dwubiegunową, bo u takich osób światło może wywołać epizod manii. W tych sytuacjach najpierw porozmawiaj z lekarzem.
Ruch na zewnątrz
Ruch sam w sobie poprawia nastrój, a ruch w dzień daje przy okazji porcję światła. Wystarczy szybki spacer. W Szczecinie łatwo wpleść w dzień trasy takie jak Wały Chrobrego nad Odrą, Jasne Błonia i Park Kasprowicza albo bulwary. Jeśli się da, wyjdź w porze lunchu, kiedy jest najjaśniej.
Stały rytm snu
Jesienią organizm chętnie śpi dłużej i to jest normalne. Kłopot zaczyna się, gdy rytm się rozjeżdża: późne zasypianie przy ekranie, długie odsypianie w weekend, drzemki o 17:00. Pomaga:
- stała pora wstawania, także w weekend (z tolerancją ok. godziny);
- jasno rano, przyciemnione światło i mniej ekranów wieczorem;
- spokojny wieczorny rytuał zamiast scrollowania.
O tym, jak wyciszenie wieczorem wpływa na sen, piszemy w tekstach masaż na stres i bezsenność oraz masaż wieczorem po pracy.
Witamina D: zbadaj poziom, zanim zaczniesz brać dużo
Od października do marca skóra w Polsce praktycznie nie wytwarza witaminy D ze słońca, więc niedobory zimą są częste. Polskie zalecenia przewidują w tym okresie suplementację w umiarkowanej dawce dla większości dorosłych. Wyniki badań nad tym, czy witamina D poprawia nastrój u osób bez niedoboru, są niespójne.
Zbadaj poziom 25(OH)D i dawkę ustal z lekarzem. Nie przyjmuj na własną rękę wysokich dawek „na odporność i depresję”, bo witamina D się kumuluje i można ją przedawkować. O tym, co wspiera odporność jesienią, piszemy w tekście masaż a odporność.
Kontakt z ludźmi
Chandra podpowiada, żeby odwołać spotkanie i zostać w domu. Zwykle lepiej zrobić odwrotnie, nawet bez ochoty: krótka kawa, telefon do przyjaciela, wspólny spacer. Kontakt powinien być regularny i zaplanowany z góry, bo w gorszym dniu sam z siebie się nie wydarzy.
Jeśli zmęczenie trwa od miesięcy, nie mija po urlopie i dotyczy głównie pracy, przyczyną może być wypalenie, a nie pora roku. O różnicach piszemy w tekście masaż a wypalenie zawodowe.
Ciepło i dotyk jako wsparcie
Ciepła kąpiel, sauna, koc i przytulenie bliskiej osoby dobrze robią jesienią. Dotyk uspokaja układ nerwowy i daje poczucie bezpieczeństwa. Mechanizm opisujemy w tekście głód dotyku: dotyk i oksytocyna.
Masaż należy do tej samej kategorii. Może zmniejszać napięcie i niepokój i chwilowo poprawiać nastrój, ale nie leczy depresji. Co dokładnie wiadomo, a czego nie, omawiamy w tekście masaż a zdrowie psychiczne. Traktuj go jako godzinę, w której nic nie musisz.
Plan na jesienny tydzień
- Codziennie: 20–30 minut na zewnątrz przed południem, stała pora wstawania.
- 3–4 razy w tygodniu: szybki spacer lub inny ruch, najlepiej w dzień.
- Raz w tygodniu: zaplanowane spotkanie z kimś bliskim.
- Raz w sezonie: badanie witaminy D i rozmowa z lekarzem o dawce.
- Jeśli po dwóch tygodniach nie jest lepiej albo jest gorzej: wizyta u lekarza lub psychologa.
Chwila dla siebie w studiu
Jeśli chcesz podarować sobie godzinę ciepła i spokoju, w Viktoriia Body & Soul możesz wybrać masaż całego ciała (60 min 200 zł, 90 min 300 zł, 120 min 350 zł) albo krótszy masaż relaksacyjny pleców (30 min 90 zł, 45 min 120 zł, 60 min 150 zł). Masaż wykonuje Viktoria w ciepłym, wyciszonym gabinecie przy ul. Jagiellońskiej 9 w Szczecinie, czynnym codziennie 10:00–19:00. Pełna oferta jest na stronie usługi i cennik.
Dobrze jest umówić wizytę na porę, która i tak bywa najtrudniejsza, na przykład w czwartek po pracy, kiedy tydzień już ciąży.